Bunjevke 1918: Pravo glasa pre cele Evrope
Da li ste znali da je pre 107 godina, dok su se sufražetkinje u Evropi još borile za osnovna prava Bunjevke i Srpkinje 1918.godine su glasale na ključnoj političkoj skupštini?. Nije reč samo o datumu, već o demokratskom trijumfu koji je izbrisan iz pamćenja. Bunjevke i Srpkinje glasale 1918. godine i to decenijama pre nego što su to učinile Francuskinje, Engleskinje i većina Evropljanki.
Ovo je priča o Milici Tomić, Mari Malagurski i njihovim saradnicama. Na Velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu 25. novembra 1918. godine, one nisu samo podigle ruke; one su postavile etički i politički presedan, kreirajući deo istorije koji je namerno gurnut u zaborav. Ova priča nije arhivski podatak, već lekcija o tome kako se osvajaju prava i zašto je važno pamtiti ove zaboravljene žene Srbije.
Politički presedan: sedam žena poslanica koje su kreirale veliku Srbiju
Na skupštini od 757 delegata, sedam žena iz Bačke dobilo je mandat i glasalo za priključenje vojvođanskih teritorija Kraljevini Srbiji. Ovih sedam žena poslanica 1918. godine bile su vizionarke, aktivistkinje, književnice i humanitarne radnice:
- Milica Tomić (Novi Sad)
- Mara K. Jovanović (Pančevo)
- Katica Rajčić (Subotica)
- Olga Stanković (Subotica)
- Anastazija Taza Manojlović (Subotica)
- Mara Malagurski (Subotica)
- Magdalena Manda Sudarević (Subotica)
Pet od ovih pionirki demokratije bile su Bunjevke i Srpkinje iz Subotice. One su ne samo glasale, već su i u tišini, kroz dobrotvorne zadruge i kulturna udruženja, postavljale temelje za emancipaciju žena. Iako su bile uzorne supruge i brižne majke, njihov angažman u javnom životu – pomaganje sirotinji, školovanje talentovanih sugrađanki – dokaz je da su bile ispred svog vremena.
Kratki trijumf: pravo glasa u Vojvodini 1918. i gorka ironija istorije
Istorijski zaokret desio se već na prvoj sednici Srpskog narodnog odbora, 3. novembra 1918. godine. Predsednik odbora pozdravio je žene rečima da su „ravnopravne i slobodne da odlučuju“, čime je najavljen radikalan zaokret u tadašnjem patrijarhalnom društvu.
Dr Ljubinka Bogetić je decenijama kasnije analizirala: „U oštroj političkoj borbi za rešavanje jugoslovenskog pitanja 1918. godine vojvođanski radikali smatrali da je nastupila istorijska situacija i za znatnije promene pozicija žena“.
Međutim, pravo glasa u Vojvodini bilo je kratkotrajno. Žene su to pravo ostvarile samo tada, samo tog jednog dana, na Velikoj narodnoj skupštini. Na ovim prostorima, zvanično pravo glasa dobile su tek 1945. godine, punih 27 godina kasnije. Taj kratki trijumf postao je istorijska opomena.
Milica Tomić: glasilo roda – uticaj kroz list Zastava (KW: Milica Tomić Zastava)
Najuticajnija među poslanicama bila je Milica Jaše Tomić (1859–1944). Kao ćerka Svetozara Miletića i supruga Jaše Tomića, bila je obrazovana u Beču i Pešti.
Njena najveća borba odigrala se na stranicama „Zastave“. Sa svega 17-19 godina preuzela je uređivanje „Zastave“ dok joj je otac bio u zatvoru, čime je spasila najvažnije političko glasilo Srba u Ugarskoj od gašenja. Kasnije je postala vlasnica i urednica lista, a osnovala je i časopis „Žena“. Milica Tomić je jedina žena potpisana kao urednica časopisa u prvim decenijama 20. veka, dokazujući da žene mogu voditi najuticajnije političko glasilo u zemlji.
Mara Malagurski: etnografsko i književno delo Bunjevke (KW: Mara Malagurski)
Mara Malagurski Đorđević (1894–1971), koja je glasala na Skupštini sa samo 24 godine, je ključna figura bunjevačkog feminizma.
Pisala je pod pseudonimom Nevenka, a njena pripovetka „Vita Đanina“ nagrađena je od Srpske akademije nauka. Kao prva predsednica Bunjevačke prosvetne matice (1927), posvetila se očuvanju bunjevačke kulture. Njena dela, poput „Stara bunjevačka nošnja i vez“ i „Bunjevka o Bunjevcima“, ostaju neizmerno važan doprinos kulturi. Njenim zalaganjem, bunjevačku narodnu nošnju na dvoru nosila je i Kraljica Marija Karađorđević.
Humanitarno nasleđe poslanica: dobrotvorne zadruge i Subotica 1918. (KW: Dobrotvorna zadruga Srpkinja)
Značaj humanitarnog rada poslanica iz Subotice 1918. godine ne sme biti zaboravljen.
- Magdalena Manda Sudarević: Liderka u Dobrotvornoj zadruzi Bunjevaka i prva predsednica Ženskog pokreta u Subotici. Sa Micom Radić i drugim članicama, pokrenula je akciju osnivanja bolnice sa 200 kreveta za obolele vojnike 1918.
- Anastazija Taza Manojlović: Radila je u Narodnoj kuhinji „Dobro delo“ i u okviru Dobrotvorne zadruge Srpkinja stipendirala devojčice lošijeg materijalnog stanja. Odlikovana je ordenom Svetog Save V stepena.
- Katica Rajčić: Aktivna u pevačkoj sekciji Pučke kasine, čuvala je usmenu tradiciju bunjevačkim i srpskim pesmama, a bavila se i društveno-humanitarnim radom.
- Olga Stanković: Učestvovala je u prikupljanju pomoći za taoce i siromašne u najtežim ratnim danima, radeći u Srpskoj pravoslavnoj crkvenoj opštini.
- Marija Jovanović (Pančevo): Njen testament iz 1937. zavеštao je imovinu Dobrotvornoj zadruzi Srpkinja pančevačkih, osnivajući važne zadužbine.
Kultura sećanja: zašto su Bunjevke i Srpkinje liderke i danas važne za mlade
Nakon Velike narodne skupštine, poslanice iz Subotice bile su zaboravljene decenijama. Njihovo nasleđe nije samo u jednom glasu 1918. godine, već u neprekidnom radu na emancipaciji, humanosti i obrazovanju.
Zašto su ove zaboravljene žene Srbije važne za mlade?
- Lekcija o hrabrosti: One su pokazale da se granice rodne ravnopravnosti pomeraju ličnim primerom, a ne samo dekretom.
- Aktivizam iz ljubavi: Njihov rad (Milica Tomić, Mara Malagurski, Manda Sudarević) dokazuje da politički aktivizam može biti inspirisan brigom za zajednicu, sirotinju i mlade.
- Temelj identiteta: Bunjevke i feminizam i ženski pokret u Vojvodini zasnovani su na njihovim individualnim zalaganjima, utirući put svim kasnijim generacijama.
Ovih sedam žena, Bunjevke i Srpkinje koje su glasale 1918, otvorile su vrata za ravnopravnost koja su se za većinu žena otvorila tek nakon 27 godina. Njihova priča je svedočanstvo o otporu zaboravu i inspiracija mladima da preuzmu aktivnu ulogu u kreiranju društva.
Portal www.bunjevke.ecofeminizam.com posvećen je upravo takvim pričama koje definišu identitet i put ka rodnoj ravnopravnosti.
Podelite ovu priču i pomozite da se Milica Tomić, Mara Malagurski i ostale hrabre žene nikada više ne zaborave.
Sandra Iršević
Ja sam Sandra Iršević, masterka komunikološkinja i doktorantkinja digitalne produkcije. Kao urednica portala ecofeminizam.com i dopisnica TV Pink, spajam tradiciju sa savremenim novinarstvom. Moj rad u medijima i zaštiti životne sredine prepoznat je nagradama. Aktivno se zalažem za očuvanje bunjevačke kulture i rodnu ravnopravnost, dokazujući da je moguće negovati korene uz praćenje digitalnih trendova.
