Obnavljanje bunjevačkih groktalica s kraja XX veka

Groktalica predstavlja jedinstveno nasleđe bunjevačke muzičke tradicije. Tekst koji vam predstavljam rezultat je dugogodisnjeg istraživanja Kate Kuntić, predsednice KUD „Bunjevka“ iz Subotice i pionirku u očuvanju bunjevačke kulture. Njena istraživanja o groktalicama jer primer kako mogu da se očuvaju od zaborava autentične epske pesme koje su generacije Bunjevki pevale kroz rad i slave.

Poznavanje groktalica kroz porodičnu tradiciju

Kata Kuntić je prvi put čula za groktalice od svoje majke, Klare Vilov, rodjene Vajhand, iz Gornjeg Tavankuta. Klara je rođena 1935. godine i pamtila je vreme kada su Bunjevke znale da pevaju te pesme. O tome je kazala:

„Poznavala sam više žena u Tavankutu koje su znale groktiti. To je bilo jos dok sam ja bila cura. Te pesme su se pevale kad su se radili kakvi veci poslovi ili mobe, na risu, branju grožđa, kopanju kuruza ili žuljanju vinograda. A najčešće na divanima, veselјima, prelima, igankama i digdi po svatovima. Sad već to više niko ne piva, bar nisam čula.“

Majka je Kati tada preporučila da se konsultuje sa tetkom Lizom Buljovčić, rodjenom 1915. godine. Tetka Liza je bila iz Tavankuta, a kasnije je živela u Malom Bajmaku. Iako je bila naprednih godina i bolesna, ona je bila čuvar tog bogatog nasleđa.

Razumevanje pesama i muzičkih instrumenata

Već od početka istraživanja, Katu je interesovalo šta su zapravo groktalice i kako se izvode. Majka joj je objasnila važnu činjenicu:

„Groktalice su obično svi pevali bez svirača, ali bač Lojzija Pupija iz Tavankuta, nas komšija, on je sviro u ‘egede’ dok su drugi pevali.“ Lojzija Vuković je ziveo od 1903. do 1975. godine i bio je jedan od retkih muzičara koji je znao da svira uz te pesme,“, zapisano je u Bunjevačkim novinama i okviru teksta:Sićanje na salaš, Tamburicu i flautu, juna 2010. , na stranama 14-15.

Na pitanje šta su to egede, majka joj je obljasnila da tako danas izgledaju gusle, ali drugačije.Katu je to fasciniralo, ali godinama nije mogla da pronađe potvrdu za ovaj podatak. Tek tokom istraživanja za panel konferenciju 2012/13. godine pronašla je analizu Balinta Vujkova u knjizi „hrvatske narodne pripovjetke – bunjevačke“. Vujkov je dao isto tumačenje i objasnio da je reč „egede“ povezana sa mađarskom rečju „hegedű“ koja znači violina. To je konačno potvrdilo ono što je čula od majke.

Dokumentovanje od Lize Prćić – živog svedoka

Kata Kuntić 2002.godine samoinicijativno uključena kao saradnica na terenskom istraživanju o Bunjevacima u okviru projekta „Poštovanje različitosti“ pri Centru za istraživanje muzike Balkana iz Beograda. Radila je sa studentima muzičke umetnosti – Katedre za etnomuzikologiju Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu.

Prvi audio zapisi iz sedamdesetih godina

Početkom devedesetih godina prošlog veka, Kata je pronašla konkretnije informacije o groktalicama zahvaljujući Miji Mandiću mlađim. Njegov otac, Barnaba Mandić, bio je učitelj u Tavankutu i bio je izuzetno kompetentan u izvođenju groktalica. Prema podacima do kojih je došla naša sagovornica postoji snimak RTV Zagreb gde je Barnaba Mandić izveo groktalicu. Taj snimak je napravljen tokom sedamdesetih godina prošlog veka u samom Tavankutu.

Projekat „Poštovanje različitosti“ – sistematsko istraživanje

Prvi pomaci ka očuvanju groktalica i bolje upoznavanje sa njima dogodilo se 2002.godine kada je Kata, kao što je rečeno Kata je 2002.godine učestvovala u terenskon istraživanju o Bunjevcima.

Koordinatori projekta bili su Aleksandra Marković i Ana Hofman, dok su saradnice bile Jelena Jelić, Nataša Bogovac, Milica Simić i Jovana Božić. Istraživanje je obuhvatilo prostore Subotice, Sombora i Baje u Mađarskoj. Rezultati su prezentovani u četvorodnevnom bogatom kulturnom programu od 21-24. novembra 2002. godine u Etnografskom muzeju u Beogradu.

Tokom ovog sistematskog istraživanja, Kata je saznala da se Bunjevci i Bunjevke slabo sećaju groktalica. Većina ih pamti samo po izreci koja se koristila: „Tako lipo piva ko da grokti.“

Obnavljanje groktalica u KUD „Bunjevka“

Veliki doprinos obnavljanju groktalica dao je Ivan Kuntić (1951-2018), rukovodilac Odbora za bunjevačko muzičko narodno stvaralaštvo u KUD „Bunjevka“. Kao veliki zaljubljenik bunjevačke baštine, on je finansirao troškove rada Muzičke sekcije. I to: orkestra, hora i solista. Ivica je bio i značajan kolekcionar bunjevačkih etnoloških eksponata i posedovao je audio zapis groktalica snimljenih 1951. godine. Taj snimak je bila izvedba Marije Vuković, rodjene Gurinović, koju je Marija rodjenja 1885. godine iz Tavankuta.

U dogovoru sa profesorom Draganom Nikolić, stručnim rukovodiocem hora KUD „Bunjevka“, urađena je detaljna analiza tog audio zapisa. Definisani su elementi za autentično izvođenje groktalica. Ivica Kuntić se svesrdno angažovao da pronađe etno pevače koji mogu verodostojno izvoditi te pesme.

Izvođači groktalica – čuvari baštine

Do danas je edukovano desetak etno pevača koji verodostojno izvode groktalice. Pored brojnih programa, groktalice se izvode na raznim manifestacijama i kulturnim priredbama.

Tijana Stanković, rodjenja 1984. godine, diplomirana je teoretičarka umetnosti i muzički urednik emisije „Od zlata jabuka“ na Radio Beogradu 2. Ona je vokal i violinistkinja iz Srbije koja je studirala etnomuzikologiju na doktorskom studiju kod Nice Fracile na Akademiji umetnosti u Novom Sadu. Tijana je sarađivala sa brojnim eminentnim umetnicima improvizovane muzike. Kao što su kompozitor i violista Szilard Mezia, kompozitor i violončelista Alberto Markos, Nikolaus Gerszevrski, Joel Grip, Nenad Marković, Zsolt Sores (Ahad), Ivan Čkonjevski i drugi. Tijanine oblasti istraživanja i rada obuhvataju vokalnu i instrumentalnu tradiciju Balkana, etnokoreologiju, improvizovanu i popularnu muziku.

Tatjana Lazičić je diplomirana ekonomista i solista narodnih pesama. Njene interpretacije bunjevačkih pesama dostupne su na Jutjubu.

Katarina Novaković je student četvrte godine Akademije umetnosti u Novom Sadu i pokazuje izuzetak talent u izvođenju groktalica.

Stela Bukvić je dugogodišnji član dramske, literarne i muzičko-horske sekcija KUD „Bunjevka“. Završila je muzičku školu na odeljenju klavir i pevanjem se bavi od detinjstva. Proteklih dvadeset godina nastupala je kao član hora i pevačkih grupa KUD „Bunjevka“, često u duetu sa solistkinjom Tamarom Babić.

Značajne manifestacije i javni nastupi

Prvo javno izvođenje groktalica na sceni izvela je Tijana Stanković 2002. godine u okviru pozorišne predstave „Bunjevačko divojačko prelo“ po tekstu i režiji Kate Kuntić. Ta predstava, koju je izvodila Amaterska dramska grupa KUD „Bunjevka“, prikazana je na XXXV Opštinskoj smotri amaterskih dramskih igara u Bajmoku. Žiri je dodelio tri značajna priznanja:

• prvu nagradu za kostimografiju,
• posebno priznanje za negovanje narodnih bunjevačkih običaja i tradicije,
• i priznanje za najbolju debitantsku grupu.

Prvo i najznačajnije predstavljanje groktalica kao bunjevačkih epskih pesama održano je 2003. godine pod nazivom „Bunjevci imaju prošlost“ u okviru 5. Festivala bunjevačkog narodnog stvaralaštva u Gradskoj biblioteci u Subotici. Kroz književno narodno stvaralaštvo groktalice je predstavila dr Suzana Kujundžić Ostojić, a kroz muzičko narodno stvaralaštvo. Etnomuzikolozi Aleksandra Marković i Ana Hofman iz Beograda, kao i studenti etnomuzikologije Jelena Jelić i Nataša Bogovac. Tijana Stanković je izvela groktalicu „Ohola divojka“.

Groktlice su se izvodile i na festivalima

Groktalice su izvedene i na 2. Etno festivalu hrane i muzike Vojvodine „Poštovanje različitosti“ održanom na Štrandu u Novom Sadu 2003. godine u organizaciji ADF-a. KUD „Bunjevka“ je predstavilo se sa tradicionalnim jelima i folkornim ansamblom koji je izveo običaj „Kraljice na Dove“. Pevačka grupa sa bunjevačkim izvornim pesmama i etno pevanjem – groktalice.

Na Opštinskoj smotri folklora u Subotici održanoj u MKC „Nepker“ 2005. godine. KUD „Bunjevka“ je učestvovao u četiri oblasti takmičenja sa spletom bunjevačkih igara, bunjevačkim bećarcima u oblasti besedništva, horom i solističkim nastupom sa groktalicama u izvođenju Tijane Stanković. Hor KUD Bunjevka i etno pevanje-groktalice su plasirane na zonsku smotru.

Na koncertu „Tradicija naroda koji žive u Srbiji“ u organizaciji Ministarstva za ljudska i manjinska prava Državne zajednice Srbije i Crne Gore, održanom u Domu sindikata u Beogradu 23. novembra 2005. godine, KUD „Bunjevka“ je predstavilo se sa tri tačke:

• groktalica „Ohola divojka“ u izvođenju Tijane Stanković,
• običaj „Kraljice na Dove“ stručnog rukovođena Kristina Francišković,
• i splet bunjevačkih igara.

Na Koncertu izvornih narodnih pesama „Zagrokti mi ili zapivaj bećarac“ u okviru 9. Festivala bunjevačkog narodnog stvaralaštva u organizaciji KUD „Bunjevka“ Subotica u Velikoj večnici Gradske kuće, Subotica, 2007. godine, groktalice su ponovno predstavljene.

Tijana, Stela i Tatjana

Na svečanoj akademiji povodom obeležavanja bunjevačkog nacionalnog praznika „Dan dužijance – 15. avgust“ u Velikoj večnici Gradske kuće u Subotici, 2007. godine, Tijana Stanković je ponovo izvela groktalice.

Tatjana Lazičić je izvela groktalicu „Bog kuša Tošu“ na koncertu u povodu promocije knjige „Muzička baština Bunjevaca“ autora Tamare Babić u Velikoj večnici Gradske kuće u Subotici 2010. godine.

Stela Bukvić je izvela groktalicu „Ženidba Vidak kapetana“ u okviru manifestacije povodom obeležavanja bunjevačkog nacionalnog praznika „Dan Velikog prela – 2. februar“ u Restoranu Spartak u Subotici, 2014. godine.

Ista groktalica izvedena je i u okviru pozorišne predstave „Zemlja naši pradidova“ po tekstu i režiji Kate Kuntić u izvođenju Amaterske dramske grupe KUD „Bunjevka“. Premijera predstave održana je u Narodnom pozorištu, scena Jadran u Subotici, 2016. godine. Groktalica „Ženidba Vidak kapetana“ je bila osnova za izradu dramskog teksta predstave.

Groktalice na obeležavanje važnih datuma za Bunjevce

Na 15. Festivalu bunjevačkog narodnog stvaralaštva 2016. godine u okviru istorijske tribine „330. godina od doseljavanja Bunjevaca u Bačku“ održane na Otvorenom univerzitetu u Subotici, Stela Bukvić je ponovo izvela groktalicu.

Ista groktalica izvedena je i u okviru manifestacije „Dani bunjevačke kulture u Novom Sadu“ u organizaciji BKC Novi Sad u Kulturnom centru Novog Sada, 2016. godine.

Katarina Novaković je izvodila groktalicu „Ohola divojka“ na otvaranju 14. Festivala bunjevačkog narodnog stvaralaštva 2015. godine u Vestibilu Gradske kuće u Subotici.

Na 3. Panel konferenciji „Usmeno narodno blago i tradicija bačkih Bunjevaca“ u okviru 14. Festivala bunjevačkog narodnog stvaralaštva 2015. godine u Plavoj Sali Gradske kuće u Subotici, Katarina Novaković je ponovo izvela groktalicu.

Katarina Novaković je izvela groktalicu „Ohola divojka“ i u okviru pozorišne predstave „Zemlja naši pradidova“ u Narodnom pozorištu, scena Jadran u Subotici, 2016. godine.

Na obeležavanju bunjevačkog nacionalnog praznika „Dan dužijance – 15. avgust“ na otvornoj sceni na Gradskom trgu u Subotici 2019. godine, Katarina Novaković je ponovo izvela groktalicu.

Zaštita nematerijalnog kulturnog nasledja

Od 2013. godine, KUD „Bunjevka“ bavi se obnavljanjem, očuvanjem i razvojem nematerijalnog kulturnog nasleđa Bunjevaca u okviru projekta Panel konferencija „Usmeno narodno blago i tradicija bačkih Bunjevaca“. Taj projekat je povezan sa Inicijativom za upis elemenata u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasledja Republike Srbije. Aspiracija je da se groktalice unesu na Reprezentativnu listu nematerijalnog kulturnog nasledja čovečanstva UNESCO-a.

Poseban doprinos na obnavljanju groktalica, bunjevačkih epskih pesama od njihovog nestajanja dali su porodica Kuntić i KUD „Bunjevka“. Kroz dugogodišnje istraživanje i dokumentovanje, Kata Kuntić je uspela da sačuva dragoceno blago bunjevačke kulture. Groktalice nisu samo muzički artefakt, već su živa svedočanstva o bogatoj tradiciji bunjevačkog naroda. O radu radosti i običajima koji moraju biti preneseni budućim naraštajima.